python --version

# یەکەم بەرنامەی پایتۆن
print("Hello, World!")
print("سڵاو، جیهان!")

python hello.py

# چاپکردنی ژمارە
print(42)

# چاپکردنی بیرکاری
print(10 + 5)
print(3.14 * 2)

# چاپکردنی چەند شتێک لەگەڵ یەکدا
print("ناوم", "ئەحمەدە", "و تەمەنم", 25, "ساڵە")

# چاپکردنی بە فۆرمات
name = "سارا"
age = 22
print(f"ناو: {name}، تەمەن: {age}")

# ئەمە تێبینی یەک هێڵە — پایتۆن ئەم هێڵە نادوێنێت

"""
ئەمە تێبینی چەند هێڵە.
بۆ ڕوونکردنەوەی گەورە بەکاردێت.
هەروەها بۆ دۆکیومێنتکردنی فانکشن و پۆل.
"""

'''
هەمان شتە بە سینگڵ کوتیشن.
ئەمەش تێبینی چەند هێڵە.
'''

x = 10  # تێبینی لە دوای کۆد
print(x) # ئەمەش کار دەکات

# دروستکردنی گۆڕاو
name = "ئارام"          # string (دەق)
age = 28                # int (ژمارەی تەواو)
height = 1.75           # float (ژمارەی لەشکانە)
is_student = True       # bool (ڕاست/چەوت)

# چاپکردن
print(name)
print(age)
print(height)
print(is_student)

# گۆڕاو بەکاردێت لە بیرکاریدا
next_year = age + 1
print(f"ساڵی داھاتوو تەمەنی دەبێت: {next_year}")

x = 42
y = 3.14
z = "پایتۆن"
w = True

print(type(x))   # <class 'int'>
print(type(y))   # <class 'float'>
print(type(z))   # <class 'str'>
print(type(w))   # <class 'bool'>

# int بۆ str
num = 100
text = str(num)
print(text)          # "100"
print(type(text))    # <class 'str'>

# str بۆ int
text_num = "25"
number = int(text_num)
print(number + 5)    # 30

# str بۆ float
pi_text = "3.14"
pi_num = float(pi_text)
print(pi_num * 2)    # 6.28

# float بۆ int (بەشی لەشکانەکەی دەشێنێتەوە)
x = 7.9
y = int(x)
print(y)             # 7

# ڕێگای ڕاست
user_name = "دلشاد"
age2 = 30
_private = "تایبەت"
myVariable = "باشە"

# ڕێگای هەڵە
# 2name = "هەڵە"     # ناتوانیت بە ژمارە دەستپێبکەیت
# my name = "هەڵە"   # ناتوانیت بۆشایی بەکاربهێنیت
# class = "هەڵە"     # ناتوانیت وشەی تایبەتی پایتۆن بەکاربهێنیت

a = 15
b = 4

print(a + b)    # کۆکردنەوە      = 19
print(a - b)    # دەرکردن        = 11
print(a * b)    # لێکدان        = 60
print(a / b)    # دابەشکردن      = 3.75
print(a // b)   # دابەشکردنی تەواو = 3
print(a % b)    # ماوە          = 3
print(a ** b)   # هێز           = 50625

x = 10
y = 20

print(x == y)   # یەکسانە؟      False
print(x != y)   # یەکسان نییە؟   True
print(x > y)    # گەورەترە؟     False
print(x < y)    # بچووکترە؟     True
print(x >= 10)  # گەورەتر یان یەکسانە؟ True
print(x <= 5)   # بچووکتر یان یەکسانە؟  False

a = True
b = False

print(a and b)   # و       = False
print(a or b)    # یان      = True
print(not a)     # نەخێر   = False

# بەکارهێنان لە مەرجدا
age = 25
has_id = True

can_enter = age >= 18 and has_id
print(can_enter)  # True

x = 10

x += 5   # x = x + 5   = 15
print(x)

x -= 3   # x = x - 3   = 12
print(x)

x *= 2   # x = x * 2   = 24
print(x)

x //= 5  # x = x // 5  = 4
print(x)

x **= 3  # x = x ** 3  = 64
print(x)

# سێ ڕێگا بۆ دروستکردنی string
s1 = 'سڵاو بە تاک کوتیشن'
s2 = "سڵاو بە دووانە کوتیشن"
s3 = """سڵاو
ئەمە
دەقی چەند هێڵە"""

print(s1)
print(s2)
print(s3)

word = "Python"

# ئیندێکس لە 0 دەستپێدەکات
print(word[0])    # P
print(word[1])    # y
print(word[5])    # n

# ئیندێکسی نەرێنی (لە کۆتایییەوە)
print(word[-1])   # n
print(word[-2])   # o

# سلیس (Slice)
print(word[0:3])   # Pyt
print(word[2:5])   # tho
print(word[:3])    # Pyt
print(word[3:])    # hon
print(word[::-1])  # nohtyP (پاشەڕۆژکراو)

text = "  Hello, Python World!  "

print(text.strip())          # "Hello, Python World!" (سڕینەوەی بۆشایی)
print(text.lower())          # "  hello, python world!  "
print(text.upper())          # "  HELLO, PYTHON WORLD!  "
print(text.replace("World", "کوردستان"))  # "  Hello, Python کوردستان!  "
print(text.split(","))       # ['  Hello', ' Python World!  ']
print(text.find("Python"))   # 10
print(text.count("l"))       # 3
print(text.startswith("  ")) # True
print(text.endswith("!  "))  # True

# درێژی string
print(len("سڵاو"))          # 4

first = "ناز"
last = "ئەحمەد"

# پەیوەندیکردن بە +
full = first + " " + last
print(full)

# زۆرکردن بە *
line = "-" * 30
print(line)

# f-string
name = "ژین"
age = 20
print(f"ناوی من {name}ە و تەمەنم {age} ساڵە")
print(f"5 + 3 = {5 + 3}")
print(f"{'باشە':^20}")  # ناوەڕاستکردن

age = 18

if age >= 18:
    print("تۆ گەورەیت")
    print("دەتوانیت بچیتە ناو")

print("بەرنامە تەواو بوو")

temperature = 35

if temperature > 30:
    print("هەوا گەرمە، ئاو بخۆرە!")
else:
    print("هەوا باشە، چێژ وەربگرە!")

score = 78

if score >= 90:
    grade = "A — نایاب"
elif score >= 80:
    grade = "B — زۆر باش"
elif score >= 70:
    grade = "C — باش"
elif score >= 60:
    grade = "D — قبوڵکراو"
else:
    grade = "F — شکست"

print(f"پلەکەت: {grade}")

has_ticket = True
has_passport = False

if has_ticket and has_passport:
    print("هەموو شتێک ئامادەیە، بڕۆ!")
elif has_ticket or has_passport:
    print("یەکێکیان هەیە، پێویستە تەواوی بکەیت")
else:
    print("هیچ شتێکت نییە، ئامادە بە")

# مەرجی ناوەخۆیی
x = 15
if 10 <= x <= 20:
    print("x لە نێوان 10 و 20 یە")

age = 20
status = "گەورە" if age >= 18 else "بچووک"
print(status)  # گەورە

# یەکسانە بە:
# if age >= 18:
#     status = "گەورە"
# else:
#     status = "بچووک"

# لووپ لەسەر ژمارەکان
for i in range(5):
    print(f"ژمارە: {i}")

# range(start, stop, step)
for i in range(2, 10, 2):
    print(i, end=" ")  # 2 4 6 8
print()

# لووپ لەسەر string
for char in "پایتۆن":
    print(char, end=" ")
print()

# لووپ لەسەر لیست
fruits = ["سێو", "پەتاتە", "هەنووکە"]
for fruit in fruits:
    print(f"میوە: {fruit}")

colors = ["سور", "شین", "سەوز", "زەرد"]

for index, color in enumerate(colors):
    print(f"{index}: {color}")

# دەستپێکی ئیندێکسی دیاریکراو
for i, color in enumerate(colors, start=1):
    print(f"ڕەنگی {i}: {color}")

# count down
count = 5
while count > 0:
    print(f"ژمارە: {count}")
    count -= 1
print("بڕۆ!")

# ژماردنی سەرسوڕهێنەر
total = 0
i = 1
while i <= 100:
    total += i
    i += 1
print(f="کۆی ژمارەکان 1-100 = {total}")

# break — وەستان و دەرچوون لە لووپ
for i in range(10):
    if i == 5:
        break
    print(i, end=" ")
print()  # 0 1 2 3 4

# continue — تێپەڕاندنی ئەم هێڵە
for i in range(6):
    if i == 3:
        continue
    print(i, end=" ")
print()  # 0 1 2 4 5

# pass — هیچ ناکات (بۆ شوێنی بەتاڵ)
for i in range(3):
    pass  # لە ئێستادا هیچ ناکات

# break لە while
password = ""
while password != "admin":
    password = "admin"  # لە ڕاستیدا input() بەکاردێت
    if password == "admin":
        print("چوونەژوورەوە سەرکەوتوو بوو!")
        break

# خشتەی لێکدان
for i in range(1, 4):
    for j in range(1, 4):
        print(f"{i} x {j} = {i*j}", end="  ")
    print()

# سێگۆشە
for i in range(1, 6):
    print("*" * i)

# دروستکردنی لیست
fruits = ["سێو", "موز", "پەتاتە", "هەنووکە"]
numbers = [10, 20, 30, 40, 50]
mixed = [1, "سڵاو", True, 3.14]

# دەستگەیشتن
print(fruits[0])     # سێو
print(fruits[-1])    # هەنووکە

# سلیس
print(fruits[1:3])   # ['موز', 'پەتاتە']

# گۆڕین
fruits[1] = "تەرخوون"
print(fruits)

# زیادکردن
fruits.append("ئاناناس")      # لە کۆتایی
fruits.insert(1, "پەمیدۆر")   # لە شوێنی دیاریکراو
print(fruits)

# سڕینەوە
fruits.remove("سێو")   # بە ناو
last = fruits.pop()     # کۆتایی
print(last)
print(fruits)

# درێژی
print(len(fruits))

# ڕیزکردن
nums = [5, 2, 8, 1, 9]
nums.sort()
print(nums)           # [1, 2, 5, 8, 9]
nums.sort(reverse=True)
print(nums)           # [9, 8, 5, 2, 1]

# پشکنین
print(5 in nums)      # True
print(100 in nums)    # False

# ژمارکردن
nums2 = [1, 2, 2, 3, 2, 4]
print(nums2.count(2)) # 3

point = (10, 20)
colors = ("سور", "شین", "سەوز")

print(point[0])    # 10
print(colors[1])   # شین

# تەپڵ ناگۆڕدرێت!
# point[0] = 15  # TypeError!

# بەتاڵ
empty = ()
single = (42,)     # پێویستە کۆمای لە دوای بکەیت

# بەهێزکردنیunpacking
x, y = point
print(f"x={x}, y={y}")  # x=10, y=20

# تەپڵ + تەپڵ
new_colors = colors + ("زەرد",)
print(new_colors)

nums = {1, 2, 3, 2, 1, 4}
print(nums)  # {1, 2, 3, 4} — دووبارەکان سڕانەوە

# زیادکردن و سڕینەوە
nums.add(5)
nums.discard(1)
print(nums)

# کۆمەڵەکان لە ست
a = {1, 2, 3, 4}
b = {3, 4, 5, 6}

print(a | b)   # یەکگرتن — {1,2,3,4,5,6}
print(a & b)   # هاوبەش — {3, 4}
print(a - b)   # جیاوازی — {1, 2}
print(a ^ b)   # جیاوازی symmetric — {1, 2, 5, 6}

# دروستکردنی دیکشنەری
student = {
    "name": "هێڵین",
    "age": 21,
    "city": "هەولێر",
    "grades": [85, 90, 78]
}

# دەستگەیشتن
print(student["name"])
print(student["grades"][0])

# get — بێ خەریکی هەڵە
print(student.get("phone", "نادۆزرێتەوە"))

# گۆڕین و زیادکردن
student["age"] = 22
student["phone"] = "0750-123-4567"

# سڕینەوە
del student["city"]
removed = student.pop("grades")

# کلیلەکان و بەهاکان
print(student.keys())
print(student.values())
print(student.items())

# لووپ لەسەر دیکشنەری
for key, value in student.items():
    print(f"{key}: {value}")

students = [
    {"name": "ئارام", "grade": 90},
    {"name": "ناز", "grade": 85},
    {"name": "ژین", "grade": 95}
]

# باشترین قوتابی
best = max(students, key=lambda s: s["grade"])
print(f"باشترین: {best['name']} — {best['grade']}")

# تێکهڵکردنی دوو دیکشنەری
dict1 = {"a": 1, "b": 2}
dict2 = {"c": 3, "d": 4}
merged = {**dict1, **dict2}
print(merged)  # {'a': 1, 'b': 2, 'c': 3, 'd': 4}

# فانکشنی سادە
def greet():
    print("سڵاو! بەخێربێیت")

greet()  # بانگکردن
greet()  # دووبارە بانگکردن

# فانکشن بە پارامەتر
def greet_user(name):
    print(f"سڵاو {name}! بەخێربێیت")

greet_user("دلشاد")
greet_user("ڕەنگین")

# فانکشن بە بەهای ئەنجام (return)
def add(a, b):
    return a + b

result = add(5, 3)
print(f"5 + 3 = {result}")

# فانکشن بە چەند بەهایەکی ئەنجام
def min_max(numbers):
    return min(numbers), max(numbers)

low, high = min_max([3, 7, 1, 9, 4])
print(f"کەمترین: {low}, زۆرترین: {high}")

# پارامەتری بنەڕەتی
def power(base, exp=2):
    return base ** exp

print(power(5))     # 25
print(power(5, 3))  # 125

# *args — ژمارەی نادیاری پارامەتر
def sum_all(*numbers):
    total = 0
    for n in numbers:
        total += n
    return total

print(sum_all(1, 2, 3, 4, 5))  # 15

# **kwargs — پارامەتری ناودار
def profile(**info):
    for key, val in info.items():
        print(f"{key}: {val}")

profile(name="شیلان", age=24, city="سلێمانی")

x = "global"  # global scope

def my_func():
    x = "local"  # local scope
    print(f"ناو فانکشن: {x}")

my_func()
print(f"دەرەوەی فانکشن: {x}")

# global — گۆڕینی گۆڕاوی global
count = 0

def increment():
    global count
    count += 1

increment()
increment()
increment()
print(count)  # 3

# فانکشنی لامبدا
square = lambda x: x ** 2
print(square(6))  # 36

add = lambda a, b: a + b
print(add(3, 7))  # 10

# بەکارهێنان لەگەڵ sort
students = [
    {"name": "ئارام", "grade": 90},
    {"name": "ناز", "grade": 85},
    {"name": "ژین", "grade": 95}
]

students.sort(key=lambda s: s["grade"], reverse=True)
for s in students:
    print(f"{s['name']}: {s['grade']}")

# بەکارهێنان لەگەڵ map
nums = [1, 2, 3, 4, 5]
doubled = list(map(lambda x: x * 2, nums))
print(doubled)  # [2, 4, 6, 8, 10]

# بەکارهێنان لەگەڵ filter
evens = list(filter(lambda x: x % 2 == 0, nums))
print(evens)  # [2, 4]

# نووسین لە فایل
with open("note.txt", "w", encoding="utf-8") as f:
    f.write("ئەمە فایلی تاقیکردنەوەیە\n")
    f.write("هێڵی دووەم\n")
    f.write("هێڵی سێیەم\n")

# خوێندنەوەی فایل
with open("note.txt", "r", encoding="utf-8") as f:
    content = f.read()
    print(content)

# خوێندنەوە هێڵ بە هێڵ
with open("note.txt", "r", encoding="utf-8") as f:
    for line in f:
        print(line.strip())

# زیادکردن لە کۆتایی فایل
with open("note.txt", "a", encoding="utf-8") as f:
    f.write("هێڵی نوێ\n")

# خوێندنەوە وەک لیست
with open("note.txt", "r", encoding="utf-8") as f:
    lines = f.readlines()
    print(f"ژمارەی هێڵەکان: {len(lines)}")

import csv

# نووسینی CSV
with open("students.csv", "w", newline="", encoding="utf-8") as f:
    writer = csv.writer(f)
    writer.writerow(["ناو", "تەمەن", "شار"])
    writer.writerow(["ئارام", 22, "هەولێر"])
    writer.writerow(["ناز", 20, "سلێمانی"])
    writer.writerow(["ژین", 25, "دهۆک"])

# خوێندنەوەی CSV
with open("students.csv", "r", encoding="utf-8") as f:
    reader = csv.reader(f)
    for row in reader:
        print(row)

# خوێندنەوە وەک دیکشنەری
with open("students.csv", "r", encoding="utf-8") as f:
    reader = csv.DictReader(f)
    for row in reader:
        print(f"{row['ناو']} — {row['شار']}")

# هەڵەی سادە
try:
    x = 10 / 0
except ZeroDivisionError:
    print("هەڵە: ناتوانیت بە سفر دابەش بکەیت!")

# چەند جۆرە هەڵەیەک
try:
    num = int("سڵاو")
except ValueError:
    print("هەڵە: ئەمە ژمارە نییە!")
except TypeError:
    print("هەڵە: جۆری هەڵەیە!")

# try/except/else/finally
try:
    num = int("42")
except ValueError:
    print("هەڵە!")
else:
    print(f"سەرکەوتوو: {num}")
finally:
    print("ئەم هێڵە هەمیشە جێبەجێ دەبێت")

# بەرزکردنەوەی هەڵە
def set_age(age):
    if age < 0:
        raise ValueError("تەمەن ناتوانێت نەرێنی بێت")
    return age

try:
    set_age(-5)
except ValueError as e:
    print(f"هەڵە: {e}")

class Person:
    # فانکشنی سازکردن (Constructor)
    def __init__(self, name, age, city):
        self.name = name      # تایبەتمەندی
        self.age = age
        self.city = city

    # مێثۆد
    def greet(self):
        print(f"سڵاو، من {self.name}م لە {self.city}")

    def birthday(self):
        self.age += 1
        print(f"بەخێربێت {self.name}! تەمەنت بوو {self.age}")

# دروستکردنی ئۆبجێکت
p1 = Person("دلشاد", 25, "هەولێر")
p2 = Person("ڕەنگین", 22, "سلێمانی")

p1.greet()
p2.greet()
p1.birthday()